BỆNH
XỐP XƯƠNG(Osteoporosis)
Bác sĩ Nguyễn Văn
Đức
(626)
288-3306
(www.hqtysvntd.org)
Nhờ những
tiến bộ cuả y học, tuổi thọ chúng ta ngày
càng tăng. Song cao tuổi, chúng ta dễ gãy
xương. Một trong những yếu tố quan
trọng khiến ta hay gãy xương khi có tuổi là
bệnh xốp xương.
Bệnh
xốp xương, hay rỗng xương (osteoporosis),
khiến xương yếu dần, trở nên mềm,
dễ gãy. 20 triệu người
ở Mỹ hiện mang bệnh xốp xương. Nhiều vị thành tàn phế, phải trông
nhờ vào sự chăm sóc của người khác.
Ở Việt
“Bà còng đi
chợ trời mưa
Cái tôm cái tép
đi đưa bà còng”
Bệnh
xảy ra cho phụ nữ nhiều hơn đàn ông.
Thời gian
gần đây, nhiều khám phá mới đưa đến
những hiểu biết cặn kẽ hơn về căn
bệnh, đồng thời, những phương pháp
định bệnh chính xác, nhiều cách chữa trị
hữu hiệu lần lượt ra đời, giúp các bác
sĩ có thêm phương tiện định bệnh, trong
tay thêm nhiều vũ khí chiến đấu chống
căn bệnh.
Mỗi
xương gồm có vỏ bên ngoài, bao bọc một lòng
bên trong. Lòng xương bình
thường đặc và chắc. Bệnh xốp
xương do một số các chất trong lòng xương
mất đi dần theo thời gian,
khiến xương không còn đặc, chắc như
trước. Đây là hiện tượng mất
xương (bone loss) theo thời gian khi
ta có tuổi.
Đời
là một tiến trình vừa phá hoại, vừa xây
dựng. Xương là nơi thể
hiện triết lý này triệt để nhất. Trong suốt cuộc đời ba vạn chín nghìn
ngày của chúng ta, luôn luôn trong xương lúc nào cũng có
tiến trình phá xương cũ, tạo xương
mới. Công tác phá xương cũ
được trao cho các tế bào có tên gọi “osteoclast”.
Công tác tạo xương mới do các tế bào có tên “osteoblast”
đảm nhiệm. Tên chúng giống nhau,
chỉ khác có chữ c và b ở giữa. c là cắn cấu, b là bồi
bổ.
Thời
gian không những gặm nhấm tâm hồn ta, còn gặm
dần xương ta. Cho đến
khoảng tuổi giữa 30 vào 40, xương vẫn
tiếp tục phát triển, nên ta tạo xương
nhiều hơn mất xương. Sau đó, tới
một giai đoạn cân bằng, xương tạo ra do
các tế bào “osteoblast” cân bằng với xương
lấy mất đi bởi các tế bào “osteoclast”. Chỗ nào trong xương bị các tế bào osteoclast
cắn phá, chỗ ấy lập tức được các
tế bào osteoblast chạy tới bồi đắp
những xương mới. Rồi khi
về già, ít nhiều, chúng ta đều mất xương
dần, do xương cũ bị phá đi, song
xương mới không tạo ra kịp để trám các
chỗ hổng trong xương, nơi những
xương cũ không còn. Ai mất
xương nhiều quá, sẽ bị bệnh xốp
xương.
Đặc
biệt, phụ nữ, sau khi mãn kinh, cùng với những
thay đổi khác của cơ thể gây do mãn kinh, như
hay bị những cơn hừng nóng mặt (hot flashes), khó
ngủ, buồn sầu, ngứa ngáy âm đạo, đi
tiểu nhiều lần, tiểu khó, ..., người
phụ nữ cũng bị mất xương nhanh chóng. Do
buồng trứng nghỉ làm việc, không còn tiết
đủ chất kích thích tố nữ estrogen cần cho
cơ thể như xưa. Estrogen có tác dụng cân bằng
sự phá xương và sự tạo xương. Thiếu estrogen, các tế bào osteoclast gia
tăng hoạt động, cắn phá, tạo những
lỗ hổng trong xương, trước con mắt
bất lực của các tế bào osteoblast. Lâu dần, lòng xương không còn đặc,
chắc như trước, và xương trở nên
xốp rỗng, mềm, dễ gãy.
Như vậy,
chất kích thích tố nữ estrogen là lính canh cửa
cần mẫn, ngăn không cho thời gian ăn
cắp mất xương của người phụ nữ.
Trong khoảng tuổi 45 đến 55, người phụ
nữ kinh, chất estrogen đột ngột giảm đi
trong cơ thể, trộm thời gian tha hồ tung hoành. Có vị mất
đến 25% độ đặc của xương (bone
density), chỉ trong vòng 5-7 năm sau khi mãn kinh.
Ai dễ bị bệnh xốp xương?
Nhiều yếu
tố khiến tình bạn giữa ta và xương dễ
mất, xương bỏ ta ra đi:
- Tuổi tác:
càng cao tuổi, ta càng mất xương dần. Nếu xương mất nhiều quá, sẽ
đưa đến bệnh xốp xương.
- Phụ nữ:
trong 100 trường hợp bệnh xốp xương, 80
người là phụ nữ.
- Người
gốc da trắng.
- Gia đình có
người gãy xương do bệnh xốp xương
(nhất là gãy xương hông ở mẹ).
- Người
lớn đã từng gãy xương, nhất là ở những
nơi hay bị bệnh xốp xương như
xương sống, xương hông, xương cổ tay.
- Mãn kinh sớm
(trước tuổi 45).
- Người
cả đời ít dùng chất calcium và sinh tố D.
-
Đời sống ít hoạt động, ít thể dục
thể thao.
- Hút thuốc lá.
- Uống
rượu nhiều quá.
- Người
gầy, nhẹ cân.
Ngoài ra,
những người mang bệnh cường tuyến giáp
trạng (hyperthyroidism) hoặc dùng thuốc steroid lâu ngày
cũng dễ bị xốp xương.
Triệu chứng
Xốp
xương là một căn bệnh khởi đầu
thầm lặng. Nó lặng lẽ ở
với nhiều người qua những năm tháng, cho
tới khi người ấy đột nhiên bị gãy
xương.
Khi xương
sống (spine) đã trở thành mềm và yếu do mất
xương nhiều quá, nó cứ gãy dần, từ từ,
ít một. Có khi chỉ cần ho một tiếng,
hoặc cúi xuống bế cháu đang khóc, cũng
đủ khiến xương sống gãy thêm một chút.
Lâu ngày, xương sống gãy đã nhiều lần, mà ta
không hay biết, sẽ ngắn dần, làm người
thấp đi. Nhiều người thấy quần mình
tự nhiên sao dài hơn trước, hoặc quần áo
vẫn mặc nay hơi kỳ kỳ, không còn thực
vừa ý. Sau cùng, một ngày kia, họ bắt
đầu thấy đau, lưng còng đi, rồi đi
lại khó khăn. Đi chợ trời mưa hay té ngã.
Té ngã
như vậy lại gây gãy xương ở những chỗ
khác, những xương đã mềm sẵn, mỏng
mảnh như pha-lê. Có người chỉ va tay vào cạnh bàn, đã gãy cổ tay. Gãy
xương cổ tay gây trở ngại
biết bao cho những công việc hàng ngày, ngay cả
với những công việc giản dị nhất.
Giặt dũ, cơm nước, mặc quần áo, may vá,
làm vườn, đi chợ, trông cháu, ...,
đều đòi hỏi một xương cổ tay mạnh
và khéo léo.
Có
người gãy xương hông (hip), dù chỉ ngã rất
nhẹ. Gãy xương hông đưa
đến chết người, sống được
cũng khổ lắm. Hơn một
nửa số người sống sót sau khi gãy xương
hông vào nhà dưỡng lão, hoặc phải nhờ
người giúp khi đi lại.
Định
bệnh
Xốp
xương là căn bệnh thầm lặng, việc truy tìm
căn bệnh trong giai đoạn sớm của nó không
dễ. Gần đây, với những
hiểu biết mới, việc truy tìm căn bệnh không
còn khó.
Bác sĩ sẽ
nghi bạn mang bệnh xốp xương “osteoporosis”
nếu bạn hay đau lưng, nay thấp nhỏ đi,
lưng còng hơn trước theo gánh nặng thời gian,
hoặc bạn bị gãy xương, đặc biệt
tại nơi dễ bị bệnh xốp xương
(như xương sống, xương hông, xương
cổ tay). Nhất là bạn lại có
những yếu tố dễ đưa đến bệnh
xốp xương kể trên.
Nghi là một
chuyện (bác sĩ nào cũng mắc bệnh đa nghi, nghi
đủ thứ), nhưng bạn có thực sự bị
bệnh xốp xương hay không, chúng ta cần hỏi ý
kiến của các phim chụp xương (X-ray), và của
máy đo độ đặc xương (bone densitometry).
Các phim chụp
cột sống (thoracolumbar X-ray) có thể cho thấy các
vết gãy xương, và những thay đổi của
xương khi bệnh xốp xương đã tiến
triển khá xa, nhưng không cho thấy được
những thay đổi của xương trong những
trường hợp bệnh còn nhẹ, mất xương
chưa nhiều. Phim chụp cột sống
tương đối rẻ.
Phương pháp
cho biết thực sự ta đã mất đến bao
nhiêu xương là phương pháp đo độ đặc
của xương. Có nhiều cách để đo
độ đặc xương. Cách đo bằng máy có
tên “dual energy X-ray absorptometry”, viết tắt DXA, hiện
được xem là cách đo độ đặc
xương hữu dụng nhất.
Máy đo DXA cho
kết quả nhanh chóng, chính xác, lại phóng ra chất phóng
xạ tối thiểu, nên không gây hại cho người
được đo xương. Máy có thể đo
độ đặc của bất cứ xương nào
trong cơ thể, nhưng thường được dùng
để đo xương sống, xương hông,
những xương hay bị bệnh xốp xương
tấn công. Máy hoạt động nhanh chóng,
trong vòng 5-10 phút là xong, bạn không phải nằm lâu mỏi
lưng. Tiền một lần đo xương
bằng máy DXA khoảng 150-300 đô-la.
So với các
trị số độ đặc xương của
một phụ nữ bình thường trước tuổi
mãn kinh, nếu máy đo cho thấy độ đặc
xương của bạn trong khoảng 1 đến 2.5 dưới các trị số bình thường
của phụ nữ trước tuổi mãn kinh ấy,
xương của bạn đã bị mất đi ít
nhiều rồi đấy. Nếu máy đo DXA cho thấy
các trị số độ đặc xương của
bạn còn tệ hơn thế, tức dưới 2.5, bạn
quả thực đã bị bệnh xốp xương, với triển vọng bị gãy
xương rất cao.
Vẫn còn
một ít bàn cãi về những trường hợp nào
cần dùng đến máy đo độ đặc
xương DXA. Nên “Đo Xương Ai”? Ai sau tuổi mãn kinh
cũng cần được đo xương chăng?
- Các vị
phụ nữ 65 tuổi trở lên nên được đo
độ đặc xương. (Vì vậy,
Medicare cho các vị phụ nữ 65 trở lên đo dộ
đặc xương mỗi 2 năm.)
- Các phụ
nữ đã mãn kinh dưới 65 tuổi, song trước
từng gãy xương, hoặc nhẹ cân, đang dùng
thuốc steroid (như Prednisone), hút thuốc lá, uống
rượu nhiều, mang bệnh viêm khớp rheumatoid (rheumatoid
arthritis), có phim chụp (X-ray) cho thấy xương trông
mỏng (osteopenia), hoặc có bố, mẹ từng gãy
xương hông, cũng nên đo độ đặc
xương.
- Nói chung, đo
độ đặc xương không cần thiết
trước tuổi mãn kinh (mãn kinh tự nhiên, hoặc do
đã cắt buồng trứng). Tuy vậy, nên nghĩ
đến việc đo độ đặc xương
cho những người đang mang các bệnh, hoặc dùng
các thuốc khiến xương dễ bị mất, dù
họ chưa mãn kinh.
Bài kỳ sau,
chúng ta sẽ bàn về các cách chữa trị và phòng
ngừa bệnh xốp xương