CHỮA TRỊ TIỂU
ĐƯỜNG: ĂN KIÊNG, VẬN ĐỘNG
Bác sĩ Nguyễn Văn Đức
8748 E. Valley Blvd. # H
(626) 288-3306
(www.hqtysvntd.org)
Mặc những quảng cáo đao to búa lớn, trên trời dưới biển, bệnh tiểu đường chưa thể chữa khỏi hẳn.
Chúng ta đă biết, “đường” (carbohydrates) là
một trong những chất biến dưỡng căn
bản của cơ thể. Muốn sử dụng
được chất đường vào những
hoạt động cần thiết của ḿnh, các tế
bào cần một chất gọi là “insulin”. Insulin giúp
chất đường vào trong các tế bào, và điều
ḥa lượng đường trong máu để
đường trong máu không bao giờ lên quá cao. Insulin
tiết bởi tụy tạng (pancreas), một cơ quan
nằm ở bụng trên, phía sau bao tử. Khi tụy
tạng không tiết đủ insulin cần dùng,
đường trong máu lên cao, v́ không vào được
trong các tế bào. Hoặc dù insulin có đủ, nhưng
nếu các tế bào không dùng được nó, do trên
mặt các tế bào thiếu những điểm tiếp
nhận insulin (gọi là “insulin receptors”) để insulin bám
vào, tác động, giúp đường từ ngoài máu vào
lọt trong tế bào, đường cũng tăng cao
trong máu. Insulin có sẵn đấy, song đường
không sợ, cứ ở trong máu thực nhiều, không vào
trong các tế bào, đúng là chúng lờn mặt insulin, coi
insulin như pha. Người ta gọi đây là
cơ chế “lờn insulin” (insulin resistance).
Theo định nghĩa, một người bị tiểu
đường, khi đường máu nhịn đói
buổi sáng, thử hai lần, vào hai dịp khác nhau,
đều cao hơn 125 mg/dl. Có hai loại tiểu
đường: loại 1 (loại thiếu chất insulin
trong cơ thể, thường xảy ra ở
người dưới 40 tuổi) và loại 2 (loại có
insulin trong cơ thể, nhưng v́ hiện tượng
“lờn insulin”, tế bào không dùng được insulin,
xảy ra ở người trên 40 tuổi).
Chữa trị tiểu đường loại 1,
bắt buộc phải dùng thuốc chích chứa chất
insulin, để thay thế cho insulin thiếu trong cơ
thể. Chữa tiểu đường loại 2, có
nhiều cách thế hơn. Thời gian gần đây,
với những hiểu biết mới, với sự ra
đời của những thuốc mới, sự chữa
trị tiểu đường loại 2 có nhiều
lựa chọn hơn trước, tiện cho người
bệnh, mà cũng đỡ khổ cho bác sĩ. Trong
phạm vi bài này, xin bàn đến những cách chữa
tiểu đường loại 2.
Mục đích chữa
trị
Sự chữa trị
nhắm mục đích làm thuyên giảm các triệu
chứng nếu có (nhiều vị bị tiểu
đường không hề có triệu chứng), tạo
cảm giác khỏe mạnh cho người bệnh,
đồng thời ngăn ngừa các biến chứng
cấp tính cũng như các biến chứng dài lâu của
tiểu đường.
Khi ta đưa được đường máu
nhịn đói buổi sáng (fasting blood sugar) xuống
dưới 200 mg/dl, các triệu chứng tiểu nhiều,
uống nước nhiều sẽ thuyên giảm. Tuy nhiên,
khi đường máu nhịn đói xuống dưới
150, người bệnh mới thấy khỏe và mới ngăn
ngừa được các biến chứng cấp tính.
Muốn ngừa được các biến chứng dài
lâu, lư tưởng, đường máu nhịn đói
cần được đưa xuống khoảng 80-120
mg/dl. Nhiều vị cao niên, đường máu có khi không
cần phải kiểm soát quá gắt gao, v́ sợ sẽ
làm đường máu xuống quá thấp (hypoglycemia);
đường máu xuống thấp quá có thể gây hôn mê,
nguy đến tính mạng.
Bác sĩ theo dơi đường máu của bạn
bằng cách thử máu, thường là đo
đường máu lúc nhịn đói buổi sáng. Nhưng
đo đường máu như vậy, ta chỉ biết
được đường máu trong ngày hôm ấy cao hay
không. Ngộ nhỡ bạn muốn bác sĩ vui ḷng, cẩn
thận ăn ít đi, vận động nhiều hơn
chỉ một vài ngày trước khi thử máu, nên khi
thử, thấy đường máu trong hôm thử rất
tốt th́ sao? Một phương pháp thử nghiệm khác,
dùng đo chất “glycohemoglobin” trong máu, có thể
ước định đường máu trung b́nh trong ṿng
3 tháng vừa qua, nhờ đó ta biết được
tiểu đường của bạn trong 3 tháng qua có thực
sự được kiểm soát hay không.
Bạn sẽ hỏi: ngoài những lúc thử máu ở
văn pḥng bác sĩ, làm thế nào để theo dơi
đường máu ở nhà. Cách hiện được xem
là tiêu chuẩn để theo dơi đường máu ở
nhà là dùng máy đo “glucometer” (giá khoảng 70-80 đô-la). Máy
nhỏ, gọn, có thể đo đường máu với
một giọt máu chích từ đầu ngón tay. Máy
đặc biệt cần thiết cho những vị có
đường máu lên xuống như nước thủy
triều, lúc quá cao, lúc lại quá thấp. Khi có triệu
chứng ǵ bất thường hoặc khi thuốc
chữa bệnh vừa được tăng hay giảm,
bạn nên đo đường máu với máy glucometer
trước các bữa ăn và lúc đi ngủ trong ṿng vài
ngày. Khi bệnh đă ổn định, bạn chỉ
cần đo đường máu lúc nhịn đói buổi
sáng và lúc đi ngủ 2 lần mỗi tuần. Hiện các
máy đo đường máu dùng ở nhà chưa đo
được “glycohemoglobin”, để biết
đường máu trung b́nh trong ṿng 3 tháng vừa qua.
Xuống cân đi, bạn nhé
Cứ 10 người
bị tiểu đường loại 2, hết 8
người có vóc dáng tṛn trịa, nặng cân. Khi đo
lượng insulin trong máu những người tiểu
đường nặng cân, người ta thấy insulin
trong máu b́nh thường, hoặc có khi c̣n cao hơn b́nh
thường.
Có đủ insulin trong người, mà vẫn bị
tiểu đường? Như đă bàn, muốn dùng
được insulin, trên mặt các tế bào phải có
đủ những chỗ tiếp nhận insulin gọi là
“insulin receptors”. Trên mặt các tế bào mỡ không có
đủ những chỗ tiếp nhận hầu insulin bám
vào để tác động, đưa đường
từ ngoài máu vào bên trong tế bào. Nên sự chữa
trị tiểu đường loại 2 bao giờ cũng
cần xuống cân, nếu bạn nặng cân. Ăn kiêng
(diet) và vận động (exercise) là hai phương cách
chữa chính để xuống cân. Xuống đến
sức nặng lư tưởng (tính theo chiều cao và vóc
người), là nhất. Khó quá! Khó quá! Nếu vậy,
bạn cũng nên xuống ít nhất 10-20 cân (4.5-9 kg). Cố
xuống 1 cân (1 pound) mỗi tuần, bạn nhé.
Thực phẩm ăn vào hàng ngày của bạn nên
chứa 50-60% chất đường (carbohydrates), 20-30%
chất mỡ (lipids), 12-20% chất đạm (proteins). Trong
sự chữa trị bệnh tiểu đường
ở Mỹ, các bác sĩ hay nhờ đến một
vị gọi là “dietician”, chuyên tính toán thực phẩm dùng
hàng ngày cho người bị tiểu đường. Người
cần xuống cân sẽ được “chuyên viên ẩm
thực” này khuyên dùng những thực phẩm ít chứa
năng lượng: sáng nên ăn ǵ, trưa ăn ǵ,
tối ăn ǵ. Mỗi món thức ăn Mỹ đă
được tính sẵn xem chứa bao nhiêu năng
lượng. Khổ cái, thức ăn Việt Nam ta có
lẽ chưa được ai chính thức nghiên cứu,
tính xem một tô phở, một tô bún ḅ Huế chứa bao
nhiêu năng lượng, một người nặng 180
cân, nay cần xuống đến 150 cân theo lời khuyên
của bác sĩ, th́ mỗi tuần chỉ được
ăn bao nhiêu tô phở hay bún ḅ Huế. C̣n bao món quốc
hồn quốc túy khác...
Vận động, như ăn kiêng, cũng quan
trọng không kém, để giúp xuống cân. Vận
động c̣n giúp đường dễ vào các bắp
thịt hơn, khiến lượng đường trong
máu đỡ cao. Tuy vậy, cần thận trọng khi
vận động, nhất là cho những người có
bệnh hẹp hay tắc các động mạch tim,
hoặc những vị từ trước đến nay
vẫn làm việc trong văn pḥng, ít thể dục thể
thao. Nên đo tâm điện đồ (EKG), và nếu
cần, thử tim bằng “EKG stress test” (tim bạn
được theo dơi trong lúc bạn đi nhanh dần,
để xem tim có những thay đổi ǵ bất
thường không) trước khi vận động. Những
người có các mạch máu ngoại biên đă hư
hoại nặng do tiểu đường, nên tránh
chạy, v́ chạy có thể làm tổn thương chân, gây
những vết trầy lở lâu lành. Đi bộ là
vận động nhẹ nhàng, ít tốn kém gần như
ai cũng có thể làm được. Bạn đi bộ
đều được ít nhất 30 phút mỗi ngày th́
tốt quá, không th́ cũng 5 lần mỗi tuần, tức
ít nhất 150 phút mỗi tuần.
Với những người bị tiểu
đường mập trên 100 cân so với sức nặng
lư tưởng, tiểu đường khó kiểm soát
nếu họ không xuống cân được, có khi
phải dùng đến biện pháp mạnh để giúp
họ xuống cân: giải phẫu thu nhỏ bao tử
(gastric reduction surgery). Nhờ đến dao kéo
để giải quyết vấn đề là cùng bất
đắc dĩ, do giải phẫu thu nhỏ bao tử
thường gây nhiều biến chứng không tốt, có
khi đưa đến chết người. C̣n những
thuốc giúp xuống cân? Vài năm trước, thuốc
giúp xuống cân được dùng nhiều lắm, gần
như thành một phong trào (nhiều người chỉ
hơi tṛn, muốn xuống vài cân cho thêm đẹp cũng
nao nức đ̣i thuốc), nhưng rồi v́ chúng gây ra
nhiều vấn đề quá, nên nay bác sĩ nào cũng
ngại dùng, chờ sự ra đời của những
thuốc giúp xuống cân mới, hữu hiệu mà không
mấy hại, lại dùng được về lâu về
dài.
Ta ngưng ở đây bạn nhé. Trong bài kỳ này, ta
đă thảo luận mục đích của việc
chữa trị tiểu đường, cùng các
phương cách giúp xuống cân nếu người
bệnh nặng cân. Bài kỳ sau, cũng là bài cuối trong
loạt bài về tiểu đường, sẽ bàn
đến việc chữa trị bệnh tiểu
đường loại 2 bằng thuốc. Gần đây
đă có thêm nhiều thuốc mới, nếu bàn luôn trong
kỳ này, bài viết sẽ dài lắm, bạn nhức
đầu.